Contactor là gì? Cấu tạo, nguyên lý và cách chọn

Nguyễn Thiên Nguyễn Thiên
•
08 tháng 11, 2026
•
Đọc trong 21 phút

Contactor (công tắc tơ, thường gọi là khởi động từ) là thiết bị đóng cắt điều khiển bằng nam châm điện. Một tín hiệu điện nhỏ ở cuộn hút có thể đóng, ngắt mạch công suất lớn như động cơ, tụ bù hay hệ thống chiếu sáng. Bài viết giải thích cấu tạo, nguyên lý, cấp sử dụng, cách đấu nối và cách chọn contactor đúng tải.

Contactor là gì?

Contactor là khí cụ điện hạ áp dùng để đóng, ngắt mạch động lực nhiều lần trong điều kiện tải bình thường. Mạch điều khiển riêng, thường là nút nhấn, rơ le thời gian hoặc PLC, ra lệnh cho thiết bị.

Contactor có hai tên gọi phổ biến:

  • Công tắc tơ: phiên âm từ “contactor”, dùng trong giáo trình và tiêu chuẩn TCVN.
  • Khởi động từ: cách gọi ngoài thị trường. Đôi khi từ này chỉ cả bộ contactor và rơ le nhiệt lắp chung, nên hãy hỏi rõ khi mua.

Contactor là gì?

Nhờ cuộn hút, contactor làm được ba việc mà cầu dao tay không làm được:

Điều khiển tải lớn bằng tín hiệu nhỏ: nút nhấn 24 V hoặc 220 V có thể điều khiển động cơ công suất hàng chục kW ở điện áp 380 V.
Điều khiển từ xa và tự động: bơm có thể vận hành theo mực nước, đèn có thể bật tắt theo thời gian cài đặt.
Đóng cắt nhiều lần: contactor được thiết kế để thực hiện các chu kỳ đóng/ngắt thường xuyên trong hệ thống điện.

Lưu ý: contactor chỉ điều khiển, không bảo vệ. Thiết bị không được thiết kế để cắt dòng ngắn mạch, nên luôn cần aptomat hoặc cầu chì phía trước và rơ le nhiệt để bảo vệ quá tải. Contactor được chế tạo theo tiêu chuẩn IEC 60947-4-1, tương đương TCVN 6592-4-1.

Trong hệ thống bảo trì và vận hành nhà máy, contactor cũng là một nhóm vật tư MRO thường được sử dụng trong tủ điện điều khiển và dây chuyền sản xuất.

Cấu tạo contactor

Contactor gồm bốn bộ phận chính, mỗi bộ phận làm một việc riêng.

Bộ phậnChức năngChi tiết cần nhớ
Nam châm điệnTạo lực hút khi cấp điệnCuộn hút (A1–A2), lõi thép, lò xo hồi vị
Tiếp điểm chínhĐóng cắt mạch động lựcLoại 3 pha: đầu vào 1L1, 3L2, 5L3; đầu ra 2T1, 4T2, 6T3. Thường mở (NO)
Tiếp điểm phụMạch điều khiển, báo trạng thái, liên độngDòng nhỏ, dưới 5 A (DTECH). NO ký hiệu 13–14, NC ký hiệu 21–22
Buồng dập hồ quangDập tia lửa khi tiếp điểm tách raKéo dài, chia nhỏ, làm nguội hồ quang để tiếp điểm ít cháy mòn

NO (Normally Open) là tiếp điểm hở khi cuộn hút chưa có điện. NC (Normally Closed) là tiếp điểm đóng khi cuộn hút chưa có điện.

Cấu tạo contactor

Nguyên lý hoạt động của contactor

Cấp điện cho cuộn hút thì tiếp điểm chính đóng, ngắt điện thì lò xo kéo tiếp điểm mở ra. Quá trình gồm bốn bước:

  1. Đặt điện áp định mức vào A1–A2.
  2. Từ trường mạnh hơn lực lò xo, hút lõi động dính vào lõi tĩnh.
  3. Tiếp điểm chính đóng cấp điện cho tải, tiếp điểm phụ NO đóng, NC mở.
  4. Ngắt điện cuộn hút, lò xo đẩy mọi thứ về vị trí cũ, tải mất điện.

Điều kiện biên: điện áp cuộn hút phải đúng định mức ghi trên thiết bị. Điện áp quá thấp làm lõi hút không chắc, gây rung và cháy tiếp điểm. Điện áp quá cao làm cháy cuộn hút.

Phân loại contactor và thông số kỹ thuật cần biết

Contactor được phân loại theo dạng dòng điện, số cực, điện áp cuộn hút và loại tải (cấp sử dụng). Trong đó, cấp sử dụng là tiêu chí dễ bị bỏ qua nhất nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ thiết bị.

Các cách phân loại contactor

  • Theo dòng điện đóng cắt: contactor xoay chiều (AC) và contactor một chiều (DC). Loại DC dùng cho hệ thống pin, điện mặt trời, xe điện.
  • Theo số cực: 1 cực, 2 cực, 3 cực và 4 cực. Loại 3 cực phổ biến nhất vì dùng cho động cơ 3 pha.
  • Theo điện áp cuộn hút: phổ biến là 24 VAC/VDC, 110 VAC, 220 VAC và 380 VAC.
  • Theo công dụng đặc biệt: contactor cho tụ bù (có điện trở hạn chế dòng xung), contactor đảo chiều có khóa liên động cơ khí.

Cấp sử dụng AC-1, AC-3, AC-4 là gì?

Cấp sử dụng (utilization category) cho biết thiết bị được thử nghiệm với loại tải nào theo IEC 60947-4-1. Cùng một contactor có dòng định mức khác nhau ở mỗi cấp, và dòng AC-1 luôn cao hơn AC-3 vì tải điện trở dễ đóng cắt hơn động cơ.

CấpLoại tảiVí dụ
AC-1Tải điện trở hoặc cảm kháng nhẹLò sấy, điện trở gia nhiệt
AC-3Động cơ lồng sóc: khởi động và ngắt khi đang chạyBơm, quạt, máy nén, băng tải
AC-4Động cơ lồng sóc: hãm ngược, chạy nhấpCầu trục, thiết bị đảo chiều liên tục
AC-6bĐóng cắt bộ tụ điệnTủ bù công suất phản kháng

Với động cơ 3 pha thông thường, luôn chọn theo dòng AC-3, đừng chọn theo dòng AC-1 in lớn trên vỏ. Theo Lovato, contactor ghi AC-3 9 A ở 400 V điều khiển được động cơ có dòng định mức tối đa 9 A ở 400 V.

Ngoài cấp sử dụng, contactor còn phân loại theo:

  • Dòng điện: xoay chiều (AC) hoặc một chiều (DC, dùng cho pin, điện mặt trời).
  • Số cực: 1 đến 4 cực, phổ biến nhất là 3 cực cho động cơ 3 pha.
  • Điện áp cuộn hút: 24 V, 110 V, 220 V hoặc 380 V.
  • Công dụng đặc biệt: contactor cho tụ bù (có điện trở hạn chế dòng xung), contactor đảo chiều (có khóa liên động cơ khí).

Thông số kỹ thuật trên contactor

Thông sốKý hiệuÝ nghĩa
Điện áp làm việc định mứcUeĐiện áp lớn nhất của mạch động lực, ví dụ 400 V hoặc 690 V
Dòng làm việc định mứcIe (AC-3, AC-1)Dòng tiếp điểm chính chịu được theo từng cấp sử dụng
Công suất động cơkW (AC-3)Công suất động cơ tối đa điều khiển được ở một điện áp cụ thể
Điện áp cuộn hútUcĐiện áp phải cấp cho A1–A2 để contactor hút
Tiếp điểm phụ1NO+1NC…Số và loại tiếp điểm phụ có sẵn
Độ bền cơ, độ bền điện–Số lần đóng cắt không tải và có tải trước khi phải thay

Nhiều người nhầm contactor với relay vì cả hai đều đóng cắt bằng nam châm điện. Thực tế, hai thiết bị này khác nhau khá rõ.

Contactor khác relay và aptomat thế nào?

Contactor khác relay và aptomat thế nào?

Contactor dùng cho mạch động lực dòng lớn, relay dùng cho mạch điều khiển dòng nhỏ, aptomat dùng để bảo vệ. Cả ba thường xuất hiện cùng nhau trong một tủ điện.

Tiêu chíContactorRelay trung gianAptomat
Vai tròĐiều khiển tảiTruyền tín hiệu điều khiểnBảo vệ quá tải, ngắn mạch
Dòng tiếp điểmTừ khoảng 6 A đến hàng trăm AVài A đến khoảng 10 ATheo định mức
Dập hồ quangCó buồng dậpThường không cóCó
Tự cắt khi sự cốKhôngKhôngCó

Một mạch động cơ đúng chuẩn luôn có đủ ba thành phần: aptomat (hoặc cầu chì), contactor và rơ le nhiệt. Trong thực tế, ngõ ra PLC đóng relay trung gian, relay cấp điện cho cuộn hút, rồi contactor đóng điện cho động cơ.

Aptomat là thiết bị bảo vệ quan trọng trong hệ thống điện. Tùy theo nhu cầu sử dụng, doanh nghiệp cần lựa chọn đúng loại aptomat và thông số kỹ thuật phù hợp.

Cách đấu contactor khởi động động cơ 3 pha

Mạch khởi động trực tiếp có nút Start, Stop và tự giữ gồm hai phần: mạch động lực và mạch điều khiển. Ví dụ này dùng cuộn hút 220 VAC.

  1. Chuẩn bị: ngắt aptomat tổng, kiểm tra lại bằng bút thử điện.
  2. Đấu mạch động lực: 3 pha từ aptomat vào 1L1, 3L2, 5L3. Từ 2T1, 4T2, 6T3 sang rơ le nhiệt, rồi ra động cơ. Siết chặt đầu cốt để tránh phát nhiệt.
  3. Đấu mạch điều khiển: dây pha → tiếp điểm thường đóng 95–96 của rơ le nhiệt → nút Stop (NC) → nút Start (NO) → A1. A2 nối về trung tính. Đấu tiếp điểm phụ NO 13–14 song song với nút Start làm tiếp điểm tự giữ.
  4. Kiểm tra và chạy thử: đối chiếu sơ đồ, chỉnh rơ le nhiệt bằng dòng định mức trên nhãn động cơ. Nhấn Start thì động cơ chạy và vẫn chạy khi nhả nút. Nhấn Stop thì động cơ dừng. Nếu quay sai chiều, ngắt điện rồi đảo 2 trong 3 dây pha.

Khi thiết kế mạch điện cho động cơ, cần tính toán dòng tải và lựa chọn thiết bị phù hợp. Với hệ thống sử dụng động cơ 3 pha, công suất motor 3 pha là một trong những thông số cần xác định.

Cách đấu contactor động cơ 3 pha_1

Ứng dụng của contactor

Contactor được dùng ở những nơi cần đóng cắt tải lớn thường xuyên hoặc tự động:

Khởi động trực tiếp động cơ: điều khiển các thiết bị như bơm nước, quạt hút, máy nén khí và băng tải.
Khởi động sao – tam giác: sử dụng 3 contactor để giảm dòng điện khởi động cho động cơ công suất lớn.
Đảo chiều động cơ: sử dụng 2 contactor có khóa liên động để thay đổi chiều quay, thường dùng cho cửa cuốn và cầu trục.
Đóng cắt tụ bù: bộ điều khiển tụ bù sử dụng contactor để đóng hoặc ngắt từng cấp tụ theo nhu cầu tải.
Điều khiển chiếu sáng và gia nhiệt: bật/tắt hệ thống đèn theo thời gian hoặc điều khiển hoạt động của lò sấy.
Bảo vệ pha: rơ le bảo vệ pha điều khiển ngắt cuộn hút contactor khi xảy ra sự cố mất pha, lệch pha, quá áp hoặc thấp áp.

Ngoải ra, trong hệ thống điện công nghiệp, một ứng dụng quan trong là contactor thường được lắp đặt cùng các thiết bị đóng cắt và bảo vệ bên trong tủ điện phân phối.

Cách chọn contactor phù hợp

Chọn contactor đúng cần đi qua 5 tiêu chí: loại tải, dòng định mức, điện áp cuộn hút, tiếp điểm phụ và thiết bị bảo vệ đi kèm. Chọn sai một tiêu chí có thể làm thiết bị nóng, rung hoặc cháy tiếp điểm sớm.

  1. Xác định loại tải để chọn cấp sử dụng. Động cơ thông thường chọn theo AC-3. Động cơ đảo chiều, chạy nhấp liên tục chọn theo AC-4. Tụ bù nên dùng contactor chuyên dụng cho tụ (AC-6b).
  2. Chọn dòng định mức lớn hơn dòng tải. Dòng AC-3 ghi trên thiết bị phải lớn hơn hoặc bằng dòng định mức trên nhãn động cơ.
  3. Chọn đúng điện áp cuộn hút. Điện áp cuộn hút phải bằng điện áp nguồn điều khiển, ví dụ 220 VAC hoặc 24 VDC.
  4. Kiểm tra số tiếp điểm phụ. Mạch tự giữ cần ít nhất 1 tiếp điểm NO. Mạch liên động, báo trạng thái cần thêm tiếp điểm hoặc khối phụ gắn ngoài.
  5. Phối hợp với rơ le nhiệt và aptomat. Chọn rơ le nhiệt có dải chỉnh bao trùm dòng động cơ. Aptomat phía trước phải đủ khả năng cắt dòng ngắn mạch tại vị trí lắp.

Việc lựa chọn contactor cũng cần đi cùng các thiết bị và vật tư điện khác để đảm bảo tính đồng bộ cho hệ thống.

Ví dụ: động cơ 3 pha 7,5 kW, điện áp 400 V, cosφ 0,85, hiệu suất 0,9. Dòng định mức tính theo công thức:

I=P3U

Thay số: 7.500 ÷ (1,732 × 400 × 0,85 × 0,9) ≈ 14,2 A. Nên chọn contactor có dòng AC-3 từ 18 A trở lên, kèm rơ le nhiệt có dải chỉnh bao trùm 14,2 A. Trên thực tế, nên ưu tiên dòng ghi trên nhãn động cơ thay vì số tính toán.

Mua contactor và vật tư điện ở đâu uy tín?

Đối với doanh nghiệp sản xuất và nhà máy, việc lựa chọn nhà cung cấp không chỉ dừng lại ở một sản phẩm riêng lẻ mà còn cần xem xét khả năng cung ứng đồng bộ nhiều nhóm vật tư phục vụ hoạt động sản xuất, bảo trì và vận hành. Một đơn vị cung ứng phù hợp cần có danh mục hàng hóa đa dạng, thông tin sản phẩm rõ ràng và khả năng hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm thiết bị theo yêu cầu thực tế.

TD-Corp định hướng trở thành đơn vị cung ứng vật tư công nghiệp tổng hợp, phục vụ nhu cầu mua sắm của doanh nghiệp thuộc nhiều lĩnh vực. Danh mục cung ứng bao gồm vật tư điện, thiết bị cơ khí, dụng cụ công nghiệp, vật tư tiêu hao và nhiều nhóm sản phẩm phục vụ hoạt động MRO. Thay vì phải tìm kiếm nhiều nhà cung cấp riêng lẻ cho từng nhóm hàng, doanh nghiệp có thể tập trung nhu cầu mua sắm tại một đầu mối, thuận tiện hơn trong quá trình tìm kiếm và lựa chọn vật tư.

Với định hướng cung ứng đa ngành, TD-Corp hướng đến hỗ trợ các bộ phận thu mua, kỹ thuật và bảo trì tiếp cận nguồn vật tư phù hợp với yêu cầu sử dụng. Doanh nghiệp có thể tìm hiểu thêm về danh mục sản phẩm và giải pháp cung ứng theo ngành của TD-Corp để lựa chọn sản phẩm phục vụ nhu cầu thực tế.

Kết luận

Contactor là thiết bị đóng cắt điều khiển bằng nam châm điện, cho phép một tín hiệu nhỏ điều khiển tải công suất lớn từ xa và tự động. Khi sử dụng, cần nhớ contactor chỉ điều khiển, không bảo vệ. Một mạch đúng chuẩn luôn có aptomat, contactor và rơ le nhiệt. Để chọn đúng, hãy chọn theo dòng AC-3 của tải, đúng điện áp cuộn hút và đủ tiếp điểm phụ cho mạch điều khiển.

Khi mua thiết bị điện công nghiệp, doanh nghiệp nên quan tâm đến nguồn gốc và chất lượng sản phẩm. Các chứng từ CO/CQ là thông tin cần kiểm tra đối với hàng hóa có yêu cầu chứng minh xuất xứ và chất lượng. Doanh nghiệp có thể tìm hiểu thêm các giải pháp ngành, đặc biệt là giải pháp công nghiệp nặng tại TD-Corp để đáp ứng nhu cầu cung ứng vật tư và thiết bị cho hoạt động sản xuất.

Câu hỏi thường gặp về contactor

  1. Contactor có bảo vệ quá tải không?Không. Công tắc tơ chỉ đóng cắt theo lệnh của mạch điều khiển. Để bảo vệ quá tải cho động cơ, cần lắp thêm rơ le nhiệt hoặc bộ bảo vệ động cơ điện tử, và đấu tiếp điểm 95–96 của rơ le vào mạch cuộn hút.
  2. Vì sao contactor kêu rè rè khi hoạt động?Hiện tượng kêu rè thường do điện áp cuộn hút thấp hơn định mức, bề mặt lõi thép bám bụi hoặc vòng ngắn mạch trên lõi bị nứt. Tiếng kêu kéo dài làm cuộn hút nóng và tiếp điểm tiếp xúc kém, nên cần kiểm tra sớm.
  3. Dấu hiệu nhận biết contactor bị hỏng là gì?Các dấu hiệu thường gặp gồm: thiết bị không hút hoặc hút không dứt khoát, tiếp điểm cháy rỗ hay dính, cuộn hút có mùi khét, vỏ nóng bất thường. Khi tiếp điểm chính đã cháy rỗ nặng, nên thay mới thay vì vệ sinh để dùng tiếp.
  4. Contactor cuộn hút 220 V có dùng cho động cơ 380 V được không?Được. Mạch cuộn hút và mạch tiếp điểm chính độc lập với nhau. Có thể lấy nguồn 220 V giữa một dây pha và dây trung tính để cấp cho cuộn hút, trong khi tiếp điểm chính đóng cắt điện 3 pha 380 V cho động cơ.
Tác giả
Nguyễn Thiên

Nguyễn Thiên

Với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực vật tư MRO, sourcing và mua hàng công nghiệp, tôi chia sẻ những kiến thức thực tế giúp doanh nghiệp lựa chọn vật tư phù hợp, tối ưu chi phí và nâng cao hiệu quả vận hành.